مفيد يقين مىباشد . ] و يا از صحت تجربهء قديم تحقق مىيابد ؛ [ و آن ، علومى است كه به وسيلهء تجربه و آزمايش تحصيل مىشود ؛ مانند علم پزشكى . و قيد « قديم » براى بيان اين مطلب است كه تجربه و آزمايش ، با يك‌بار و دو بار افادهء علم نمىكند ؛ بلكه بايد در موارد فراوانى تكرار شود . ] و الدرجة الثانية علم خفىّ ، ينبت فى الأسرار الطاهرة ، من الأبرار « 1 » الزاكية ، بماء الرياضة الخالصة ؛ و يظهر فى الأنفاس الصادقة لأهل الهمّة العالية ، فى الأحايين الخالية ، فى الأسماع « 2 » الصاحية . و هو علم يظهر الغائب ، و يغيّب الشاهد ، و يشير إلى الجمع . درجهء دوّم ، علمى است خفىّ « 3 » [ و پوشيده و پنهان - البته نسبت به علوم مدرسى و اصحاب درجهء اول علم ، اما نسبت به اهل آن ، روشن‌تر از علوم مدرسى است - ] كه در سرّهاى پاك [ - دلهايى كه به صفات نفس و پليديهاى طبع و زنگار علائق و عوائق آلوده نشده است ] كه از آن صالحان و ابرار است ، با آب رياضتى كه [ از هر گونه غرض و ريا و سمعه و شائبهء غير خدا ] خالص و پاك است ، [ تغذيه كرده و ] پرورش مىيابد . « 4 » و در نفسهاى راستين [ - وقتهاى آرامش و ساعات صفاء و ذوق ، و لحظاتى كه نفحات الهى در آن مىوزد ] براى صاحبان همتهاى عالى ، در زمانهاى خلوت [ - اوقاتى كه ايشان را جز حق‌تعالى ، گنجايش چيز ديگرى نيست « 5 » ] ، براى گوشهاى شنوا و هشيار [ - كسانى كه گوش دل‌وجان آنها براى دريافت كلام حق

--> ( 1 ) - ج خ : « الابدان » . ( 2 ) - ك : للاسماع . ( 3 ) - اين علم ميراث عمل است و به آن « علم الوراثة » گفته مىشود ؛ چون در حديث نبوى صلّى اللّه عليه و إله و سلم آمده است : « من عمل بما علم ورّثه اللّه علم ما لم يعلم . » ( حلية الاولياء ، ترجمة احمد بن ابى الحوارىّ ، ج 10 ، ص 15 ) . ( 4 ) - شيخ جليل در اين كلام ، اين درجهء از علم را به زراعتى تشبيه مىكند كه سرّ انسان صالح ، زمين آماده‌اى براى رشد و نموّ آن است ، و اين زراعت با آب رياضت سيراب مىشود . ( 5 ) - چنان‌كه در حديث نبوى صلّى اللّه عليه و إله و سلم آمده است : « لى مع اللّه وقت لا يسعنى فيه ملك مقرّب و لا نبىّ مرسل . » اين حديث را عرفا در كتابهاى خود فراوان نقل كرده‌اند ، اما در جوامع روايى يافت نشده است